گروه آموزشی ادبیات عرب

واژگان كليدي

1-تشبيه                         2-مشبّه

3-مشبه به                      4-وجه شبه

5-تشبيه معقول به معقول   6-تشبیه محسوس به محسوس

7-تشبيه مرسل                8-تشبيه مؤكد

9-تشبيه مفصّل                10-تشبيه مُجمَل

11-تشبيه بليغ                 12-تشبيه تمثيل

 

مقدمه

الحمدلله و الصلوه علي رسول الله و اله آل الله

اما بعد، بنا به درخواست بعضي از همكاران ،خواهران و برادران گروه زبان و ادبيات عرب ،مطالب اين جزوه گردآوري شده زيرا يكي از مباحث مهم ادبي كه مشترك بين دو زبان فارسي و عربي می باشدتشبیه است و به فرمايش جلال الدين عبدالرحمن سيوطي:  « تشبيه از بالاترين انواع بلاغت و شريف ترين آن است»

و در كتاب عربي سوم ادبیات يكي از درس هاي پاياني كتاب را تشكيل مي دهد ولي به نظر مي رسد مطالب كتاب كافي نبوده لذا به تهيه اين مقاله پرداختيم اميد است مورد قبول اهل فن افتد و نواقص آن را ناديده بگيرند.

در اين نوشتار نخست به تعريف و ريشه يابي تشبيه اهميت آن در زبان عربي ،اركان آن (كه"مشبه" ادات و مشبه به،وجه شبه) پرداخت شده و هركدام به اختصار تعريف شده هدف از تشبيه مورد بررسي قرار گرفته آنگاه به اقسام تشبيه به اعتبار طرفين آن(مشبه،مشبه به) كه دو ركن اساسي در تاليف اسلوب تشبيه است و بايد آن دو در اسلوب تشبيه باشند تا اصلا اين اسلوب پاي گيرد ، پرداخته شده است.

مشبه و مشبه به هر دو حسي يا هر دو عقلي يا مختلف هستند.

يعني يكي از آنها حسي و ديگري عقلي مي باشند مثل تشبيه« الخلق الكريم» كه عقلی است به«العَنبَر»که حسّی است درجمله ی«خُلقُه ُکالعَنبَرِ» آنگاه به ذكر ادات پرداخته شده كه آن هر لفظي است كه بر تشبيه دلالت دارد.

مثل الكاف(ك) –کََانَّ مثل وماثَلَ...

سپس به تقسیم تشبیه به اعتبار ادات پرداخته ایم

1-تشبیه مرسل

2-تشبیه موکّد

تقسیم تشبیه به اعتبار وجه شبه 1- تشبیه مفصّل 2-تشبیه مجمل درادامه آمده است.

تشبیه تمثیل وغیرتمثیل وبازتاب تشبیه تمثیل بحث شده است ودرپایان به تبیین وتوضیح تشبیه بلیغ وفوائد تشبیه پرداخته ایم.

تعريف تشبيه :

تشبيه مصدر باب تفعیل است براي توضيح معناي مراد به كار مي رود و در تعريف آن گفته اند:

«بيانُ انّ شيئاً َاو اشياءَ شاركت غيرَها في صفّهٍ َاو اكثَر بِاَداهٍ هَي الكاف اَو نَحَوها ملفوظهً َاو ملحوظهً.»

(تشبيه عبارت  است از بيان مشارکت يك يا چند چيز با غير خود در يك صفت يا بيشتر بوسيله حرف (كاف) يا مانند آن، خواه ادات تشبيه در كلام ذكر شود يا نه) مانند كلام امام علي(ع): المومن كالجبل الراسخ لا تحركه العواصف) مومن مانند كوه استوار است كه باد هاي سهمگين (حوادث سخت روزگار) او را تكان نمي دهد. در اين حديث امام علي  (ع) شخص با ايمان را در ثبات قدم به كوه استوار تشبيه كرده است مانند)العلم كالنور في الهدايه)(علوم بلاغي محمدي. حميد تابستان1382 ج1 ص219)

"تشبيه از بالاترين انواع بلاغت و شريفترين آن است"(الاتقان في علوم القرآن-سيوطي-1376ج2ص140)

"مبرد در الكامل گفته:اگر كسي ادعا كند بيشتر كلام عرب است بعيد نيست.     (سيوطي -1376-ج2ص140)

 و بقولي پرده برداري از روي معناي مقصود با اختصار مي‌باشد.(سيوطي .همان)

تشبيه داراي چهارركن وپايه مي باشد

1-مشبه                          2-مشبه به

3-ادات تشبيه                  4-وجه شباهت (وجه شبه)

نكته: مشبه ومشبه به رادوطرف تشبيه گويند.

1.مشبه:چيزي است كه به چيز ديگري تشبيه مي شود. مانند المومن و العلم در دو مثال فوق

2. مشبه به: چيزي است كه چيزي  را به آن تشبيه كنند. مانند الجبل والنور در دو مثال فوق

3. اداه تشبيه :لفظي است كه به وسيله آن شباهت بيان مي‌شود. مانند كاف در دو مثال فوق

نكته: ادوات تشبيه در عربي (ك –كان- شبه-نحو-ماثل-شابه- يشبه-يماثل- يشابه- يحكي و...)

ادات تشبيه در فارسي: وا‍‍‍ژه هايي مانند:( همچون- چون- مانند- چنين- چنان-همانند- همانا- گويي و...)

(می آيی بيرون زقيد آبگينه        

زشيريني چو خرماي مدينه)

(تو:مشبه)(خرماي مدينه:مشبه به)(چو:ادات)(شيريني:وجه شبه)

4. وجه شباهت (وجه شبه) وصف يا حالات مشترك ميان مشبه و مشبه به است :  ثبات قدم و استواري مومن و هدايت در دو مثال فوق)

هدف تشبيه :

هدف از تشبيه اثبات حالت يا صفت مشبه به براي مشبه است.

تقسيم دو طرف تشبيه (مشبه و مشبه به)به حسي كه با يكي از حواس پنج گانه ظاهري درك شود و عقلي دو طرف تشبيه هر دو عقلي و يا يكي حسي و ديگري عقلي است.

تشبيه محسوس به محسوس: مانند: والقمر قدرناه منازل حتي عادكالعرجون القديم(يس/39)

الجلد الناعم كالحرير: پوست نرم مثل پارچه ابريشمي است(در لطافت و صافي)

خده كالورد:گونه او بسان رنگ گل است.

الصوت الضعيف كالهمس :صداي ضعيف مثل صدايي است كه جوهر آن شنيده           نمي شود.

در مثال هاي فوق هر دو طرف تشبيه محسوس است.(محمدي.حميد-1382-ج1ص221)

تشبيه محسوس در بيت زير:

 بـوي بهشت مي گذرد يا نسيم صبح              

اين نكهت دهان تو يا بوي لادن است

تشبيه بوي دهان به لادن ( درُرَالادب- ناشرعبدالحسين حسام العلماء - بدون تاريخ-ص141)

نكته: تشبيهات محسوس به محسوس دراين موارداستعمال مي شود:

تشبيه صوت حسن به صوت بلبل

تشبيه آب دهان به مشك

لطافت بدن به ابريشم وحرير (ناشر-عبدالحسن حسام العلمإبدون تاريخ ص141)

تشبيه معقول به معقول: به دين معني كه هردوطرف (مشبه ومشبه به ) به وسيله ي عقل درك شود نه باحسّ: العِلمُ كالحَياهِ والجَهلُ كالموتِ

دراين حديث مشبه ومشبهٌ به ،هردوعقلي است (علوم بلاغي محمدي-حميد-1382ج1ص220)

و جهت شباهت قابل درك بودن هريك ازعلم وحيات بوسيله عقل است زيراعلم  ملكه ايست كه انسان به وسيله آن  مي تواندمجهولات رابيابد.حيات وزنده بودن نيزطريقه وشرط ادراك است به همين دليل انسان مرده نمي تواند چيزي رادرك كند.

توضيح اينكه علم وحيات هردوجهت ادراك هستند ولي علم جهت سببي وحيات جهت شرطي دارد. (آئين بلاغت امين شيرازي،احمد)

وماننداين بيت نظامي:    

مردگي كفروزندگي دين است   

هرچه گفتند مغــز آن اينست

تشبيه محسوس به معقول :

مانند:طَبيبُ السُّوءكالموت

مشبه طبيب(محسوس) مشبه به الموت (عقلي)

تشبيه معقول به محسوس :

مانند:العلمُ كالنّور

ومانند(دلم دربندتنهايي بفرسود         

چوبلبل درقفس روزبهاران)

                                        محسوس

ادوات تشبيه :

1-ادوات تشبيه : الفاظي هستندكه دلالت برمعناي مشابهت كنندمثل :كاف-كَانَّ

مثل شبه،يحكي –يضاهي-يضاهي –يضارعُ-يماثلُ-يساوي وهرچيزيكه به اين الفاظ شباهت داشته باشددربيان معناي مشابهت.

اقسام تشبيه به اعتبار ادات :

بردوقسم است:1-مُرسَل       2-مؤكدّ

تشبيه مُرسَل : دراين نوع تشبيه ادات تشبيه دركلام آورده مي شود.مانند:  طبيبُ السُّوءكالموتِ.وَجهُهُ كالقَمَرِ.

تشبيه مؤكد : دراين تشبيه ادات تشبيه دركلام حذف مي‌گردد.مانند:الحلمُ غطاءٌساتروالعقل ُحُسامٌ قاطع( نهج البلاغه حكمت424 )

و«بردباري پرده ايست پوشان وخردشمشيري است برّان»

شيرين ترازاين لب نشنيدم كه سخن گفت      

توخودشكري ياعسل است آب دهانت

مشبه  مشبه به    مشبه به     مشبه

اقسام تشبيه به اعتباروجه شبه :

داراي 2تقسيم است:1- تقسيم تشبيه به مفصل ومجمل         2- تقسيم تشبيه به تمثيل وغيرتمثيل

1)           تشبيه مفصّل ومجمل

الف-تشبيه مفصّل : تشبيهي است كه درآن وجه شبه ياآنچه وجه شبه رابفهماندذكرگرديده است.ماننداين كلام مولاعلي (ع)مثل الدنياكمثل الحيه لين مسها والسم الفاقع في جوفها دنيا مثل ماراست سودن آن نرم و هموار و دردرون آن زهرمرگبار (نهج البلاغه حكمت 119)

ياماننداين شعر:

اَنتَ كالشَمس في الضّياءوَاِن

جاوَزتَ كَيوانَ في عُلُّوِّالمكان

وجه شبه دراين شعردرخشش وروشني است.

ب)تشبيه مجمل :آنست كه وجه شبه ياآنچه وجه شبه رابفهمانددركلام ذكرنشودكه آن گاهي براي عموم قابل فهم است كه به آن ظاهر گويندوگاهي فقط براي گروهي ازمردم قابل درك است كه به آن َخفّّي گويند.

مانندقول خداوند:«ولَهُ الجواِرالمُنشَئاتُ في البحرِكالأعلام»

«واوراست دردرياكشتي هاي بادبان دارمانندكوهها»

دراينجا وجه شبه كه بزرگي ورفعت است ذكرنشده است.

نپنـدارم كه دربستــان فــردوس                       

برويد چون توسروي برلب جوي

وجه شبه: راست قامتي است كه ذكرنشده است.

2)تشبيه تمثيل وغيرتمثيل

تشبيه تمثيل :دراين نوع تشبيه،وجه شبه ازامورمتعدد انتزاع شده به طوريكه وجه شبه داراي ابعادي است كه نيازمند ژرف انديشي مي باشد.تشبيه تمثيل ازرساترين انواع تشبيه است وگوينده بابه كاربردن اين تشبيه ،مقصودخودرابه بهترين شكل درذهن مخاطب جا مي‌دهد. درقرآن كريم ونهج البلاغه شريف ازاين نوع تشبيه فراوان است.

مانند:«مَثُل الذَين يُنفِقونَ أموالَهم في سبيل الله كَمَثلِ حَبَّهٍ أنبَتَت سَبعَ سَنابِلَ في كُلِّ سُنُبلَهٍ مأهُ حَبَّهٍ.» 

ترجمه:«مثل (صدقات)كساني كه اموال خودرادرراه خداانفاق مي كنندهماننددانه ايست كه هفت خوشه بروياندكه درهرخوشه صددانه باشد.»(بقره261)

 (علوم بلاغي – محمدي – حميد-1382-ص227و228-)

وجه شبه :رسيدن به اجروافردرقبال عمل كم مي باشد.

 

بازتاب تشبيه تمثيل درروان

زماني كه تمثيل درآغازسخن باشد معنا را آشكار و روشن و تأييد شده بابرهان به جان آدمي مي فرستدتا شنونده قانع گرددوزمانيكه تمثيل پس ازپايان يافتن كامل معاني بيايد:

1- دليل برامكان آن معناست مثل سخن متنبّي :

ومــاأنامنهم بالعيش فيهم                            

ولكن مَعِدنُ الذّهبِ الرغامُ

«ومن با اينكه درميان آنها زيست مي كنم ازآنان نيستم ليكن معدن زرخاك است»

مشبه :حال شاعر است كه خود را از اهل زمان خويش نمي‌شمارد.

مشبه به :حال طلاي آميخته باخاك است ،بااينكه ازجنس خاك نيست

2-ياتمثيل معناي ثابتي راتأييد مي كند:

ترجوالنّجاهَ ولم تَسلُك مسالكها                     

 اِن َّالسفينهَ لاتجري عليَ اليََبَسِ

«به نجات اميد بسته اي وراههايش رانپيموده اي،بي شك كشتي  درخشكي حركت  نمي كند.»

دراين شعرحال كسي راكه نجات ازعذاب روزواپسين رامي جويدوراههاي نجات رانمي پويدبه كشتي تشبيه كرده است كه مي كوشددرخشكي حركت كند. (جواهرالبلاغه – هاشمي احمد-1380جلد2ص55 و56)

تشبيه بليغ

تشبيه بليغ آن است كه درآن ادوات تشبيه ووجه شبه حذف گرددمانند«العلمُ نور»كه دراصل :"العلمُ كالنورِفي ا لضّياءِوالَبركهً" بوده است.

ازجلوه هاي بارزعلم بلاغت تشبيه بليغ است ازآن جهت اين تشبيه رابليغ گويندكه باحذف ادات تشبيه دوطرف تشبيه يك چيز به حساب آمده ويكي برديگري برتري نداردوموجب مبالغه ي بيشتري مي شود.

مانند: فَاقضوامَآربَكُم عِجالاانّما                        

 اَعمارُكم سَفَرٌمِن الَاسفارِ

توضيح :دراين مثال هم ادات وهم وجه شبه حذف شده ،ا َي:اَعمارُكُم كَسَفَرٍمِن الاَسفار

فوائد تشبيه :

برخي ازفايده هاي تشبيه عبارتست از:

1-بيان امكان وجه شبه براي مشبه: وآن هنگامي است كه خبري شگفت انگيزبه مشبه نسبت داده شودبه گونه اي كه شگفتي آن ازبين نرودمگراينكه نظري براي آن ذكرگردد.

مانندشعرخاقاني:

اَنت روحُ الوري وَلاتتعجَّب                          

 فَاليَواقيتُ مَهجهُ الاَحجار

«توروح وجان هستي مي باشي وتعجب مكن زيرا ياقوت ها جان سنگها هستند»

2-بيان امكان حال مشبه : وآن هنگاميست كه صفت غريبي رابه واسطه تشبيه براي مشبه اثبات كنندكه درظاهرعجيب ناممكن باشد.

كَم أب قَدعَلابِابنٍ ذُري شَرَفٍ                        

كمـــاعَلَت بِرَسُول الله ِعَدنانُ

«چه بساپدر كه به واسطه پسرخود برمراتب بالاي شرف وجاه برشده است،چنانكه قبيله ي عربي عدنان به واسطه پيامبرخداسرافرازوسربلندشد.»

3-بيان مقدارحال مشبه : ازحيث زيادي ونقصان وقوت وضعف :چنانكه لباسي را ازحيث شدت سياهي به كلاغ ، يا آب سردي را به يخ و يا كاغذ سفيدي رابه برف و يا روز كوتاهي را به لحظه تشبيه نمايند. (علوم بلاغي –محمدي –حميد-1382-ج 1ص231-229)

 

فهرست منابع ومآخذ

1- امين شيرازي .احمد.آيين بلاغت ج3چاپ وصحافي:دفترانتشارات اسلامي نوبت چاپ سوم تاريخ پاييز1373

2- سيوطي عبدالرحمن ابن ابي بكر849-911ق -الاتقان في علوم القرآن فارسي تأليف جلال الدين عبدالرحمن سيوطي به قلم مهدي حائري قزويني تصحيح محمدابوالفضل ابراهيم تهران اميركبير،1376

3- علي بن ابيطالب (امام اول ت23قبل ازهجرت-40قمري –نهج البلاغه- فارسي-عربي ترجمه محمددشتي قم انتشارات پارسيان 1379)

4- محمدي –حميد1340-زبان قرآن:آشنايي باعلوم بلاغي1:علم معاني. بيان وبديع حميد محمدي قم مؤسسه ي دارالذكر1382

5- ناشر-عبدالحسين حسام العلماء- بدون تاريخ ومشخصات دررالادب درفنّ معاني.بيان.بديع

6-هاشمي احمد1943-1878جواهرالبلاغه(فارسي)ترجمه شرح جواهر البلاغه (فارسي)ترجمه وشرح جواهرالبلاغه تأليف احمد الهاشمي مترجم حسن عرفان قم بلاغت 1380-